Cykl wzrostu włosa – fazy anagenu, katagenu i telogenu
Każdego dnia część włosów kończy swój cykl i wypada, podczas gdy inne pozostają w fazie aktywnego wzrostu. Jest to naturalny proces związany z pracą mieszków włosowych, które naprzemiennie wytwarzają łodygę włosa, przechodzą etap przebudowy i przygotowują się do następnego cyklu. Dzięki temu, że mieszki na skórze głowy nie pracują w jednakowym rytmie, nie tracimy wszystkich włosów jednocześnie.
Znajomość faz wzrostu włosa pomaga zrozumieć, dlaczego codzienne wypadanie jest fizjologiczne i skąd bierze się opóźnienie między przebytą chorobą, znaczną utratą masy ciała czy innym obciążeniem organizmu a nasilonym wypadaniem. Pozwala również odróżnić samą wymianę włosów od problemów wymagających konsultacji dermatologicznej.
...Włosy są zbudowane przede wszystkim z keratyny, czyli białka odpowiadającego za strukturę i właściwości mechaniczne łodygi włosa.
Jak długo trwa cykl wzrostu włosa, czym różnią się anagen, katagen i telogen oraz co oznacza egzogen?
Wyjaśniamy, jak funkcjonują mieszki włosowe, ile włosów może wypadać każdego dnia i jak lekarz ocenia zaburzenia wzrostu włosów.
Jak przebiega cykl wzrostu włosa?
Włos powstaje w mieszku włosowym, czyli wyspecjalizowanej strukturze skóry. Podczas fazy wzrostu jego dolna część tworzy opuszkę z macierzą włosa. Zachodzą tam intensywne podziały komórkowe i procesy prowadzące do powstania łodygi. W miarę przesuwania się ku powierzchni skóry komórki rogowacieją, dlatego widoczna część włosa nie jest aktywna metabolicznie. To ważne rozróżnienie: pielęgnacja może poprawić wygląd łodygi, ale nie zmienia w ten sposób biologicznej aktywności mieszka.
Tradycyjnie wyróżnia się trzy główne fazy cyklu włosowego: anagen (wzrost), katagen (przebudowa) i telogen (spoczynek). Osobno opisuje się egzogen, czyli proces uwolnienia starego włosa z mieszka. Czas trwania poszczególnych etapów zależy m.in. od lokalizacji włosa, indywidualnych uwarunkowań i stanu zdrowia.
Fazy cyklu wzrostu włosa na skórze głowy
Etap | Co dzieje się w mieszku włosowym? | Orientacyjny czas na skórze głowy |
Anagen – faza wzrostu | Aktywne tworzenie i wydłużanie łodygi włosa | Zwykle 2-6 lat, niekiedy dłużej |
Katagen – faza przejściowa | Zakończenie wzrostu i przebudowa dolnej części mieszka | 2-3 tygodnie |
Telogen – faza spoczynku | Brak wydłużania starego włosa; przygotowanie mieszka do odnowy | Zwykle 2-4 miesiące |
Egzogen – uwolnienie włosa | Oddzielenie i wypadnięcie starego włosa | Brak stałej długości |
Przedziały są orientacyjne i dotyczą włosów skóry głowy. Egzogen to proces uwalniania włosa, regulowany częściowo niezależnie od pozostałych faz cyklu.
Anagen - faza aktywnego wzrostu
Anagen jest najdłuższym etapem cyklu. Komórki macierzy intensywnie się dzielą, a powstająca łodyga stopniowo wydłuża się ponad powierzchnię skóry. U zdrowych osób w anagenie znajduje się większość włosów skóry głowy, zwykle około 85-90%. Długość tej fazy wpływa na to, jak długi może stać się włos, zanim zakończy aktywny wzrost.
Przeciętne tempo wydłużania włosa na głowie wynosi około 1 cm miesięcznie, lecz różni się między osobami. Włosy brwi, rzęs czy kończyn mają odmienny przebieg cyklu i znacznie krótszą fazę wzrostu, dlatego nie osiągają takiej długości jak włosy na głowie.
Katagen - krótka faza przejściowa
Po zakończeniu anagenu mieszek włosowy wchodzi w katagen. Podziały komórek macierzy ustają, a dolna część mieszka ulega kontrolowanej przebudowie i zmniejszeniu. W tym okresie kształtuje się włos maczugowaty, który może pozostawać w mieszku podczas kolejnego etapu cyklu.
Katagen trwa zwykle 2-3 tygodnie, dlatego w danym momencie obejmuje niewielki odsetek mieszków skóry głowy, około 1-3%. Jest to fizjologiczny proces, a nie oznaka trwałego uszkodzenia mieszka. W prawidłowym cyklu następuje po nim telogen.
Telogen - faza spoczynku, ale nie całkowitej bezczynności
W telogenie dotychczasowa łodyga nie wydłuża się, a stary włos może pozostawać zakotwiczony w mieszku jeszcze przez kilka miesięcy. Udział włosów w tej fazie wynosi zwykle od kilku do kilkunastu procent, zależnie od metody oceny i badanej populacji. Telogen jest naturalnym etapem cyklu, a nie objawem choroby czy nieodwracalnej utraty zdolności do wzrostu.
Określenie „faza spoczynku” jest uproszczeniem. Chociaż intensywne podziały komórek charakterystyczne dla anagenu ustają, mieszek pozostaje biologicznie aktywny. Zachodzą w nim procesy związane z utrzymaniem struktury, regulacją aktywności komórek macierzystych i przygotowaniem do kolejnego cyklu. W odpowiednim momencie mieszek może ponownie wejść w anagen i rozpocząć wytwarzanie nowej łodygi.
Egzogen - kiedy włos rzeczywiście wypada?
Egzogen to proces uwolnienia starego włosa z mieszka. W opracowaniach popularnych często przedstawia się go jako czwartą fazę następującą po telogenie, ale biologicznie nie jest to tak prosty, zawsze jednakowy etap. Uwolnienie starego włosa może nastąpić także po rozpoczęciu kolejnego anagenu, gdy w mieszku tworzy się już nowa łodyga. Zdarza się też odwrotnie: po wypadnięciu włosa mieszek przez pewien czas pozostaje pusty, zanim rozpocznie kolejny anagen. Ten okres bywa określany jako kenogen.
Badania nad cyklem włosowym wskazują, że utrzymywanie i uwalnianie włosa maczugowatego podlega mechanizmom częściowo niezależnym od samej zmiany faz wzrostowych. Z tego względu wejście w telogen nie oznacza natychmiastowego wypadnięcia włosa. Jasna, maczugowata końcówka wypadającego włosa to z kolei zakończenie włosa telogenowego, a nie usunięty mieszek, więc w tym miejscu może wyrosnąć nowy włos.
Dlaczego nie wszystkie włosy rosną i wypadają jednocześnie?
Mieszki włosowe na ludzkiej skórze głowy przechodzą cykl w znacznej mierze niezależnie od siebie. Gdy jedne znajdują się w anagenie, inne kończą katagen lub pozostają w telogenie. Taka asynchroniczność sprawia, że w prawidłowych warunkach gęstość owłosienia pozostaje względnie stabilna mimo codziennej wymiany części włosów.
W kolejnych cyklach ten sam mieszek może wytwarzać włosy różniące się długością i średnicą. Istnieją również choroby wpływające na jego aktywność. Przykładowo w łysieniu androgenowym część mieszków ulega stopniowej miniaturyzacji, co prowadzi do powstawania coraz cieńszych włosów. Jest to inny mechanizm niż przejściowe nasilenie wypadania związane z łysieniem telogenowym.
Krótki włos widoczny przy przedziałku nie musi więc świadczyć ani o miniaturyzacji, ani o odroście po łysieniu. Może być nowym włosem w anagenie, włosem cieńszym z powodu zmian w mieszku albo fragmentem łodygi złamanej podczas stylizacji. W razie wątpliwości interpretacja wymaga oceny skóry głowy, a nie tylko oglądania pojedynczych włosów.
Ile włosów wypada dziennie i kiedy jest to normalne?
Codzienna utrata włosów jest naturalnym skutkiem cyklu wzrostu. W materiałach dermatologicznych często podaje się 50-100 włosów na dobę. Nie jest to jednak sztywna granica oddzielająca prawidłowe wypadanie od chorobowego. Liczba zauważonych włosów zależy m.in. od sposobu czesania, częstotliwości mycia, długości włosów i ich indywidualnej gęstości.
Osoba myjąca włosy raz na kilka dni może zobaczyć podczas jednego mycia znacznie większą ich liczbę niż osoba myjąca je codziennie. Włosy, które zostały już uwolnione, mogą bowiem przez pewien czas pozostawać między pozostałymi pasmami. Z tego powodu pojedyncze mycie lub liczenie włosów na szczotce nie daje wystarczającej podstawy do rozpoznania łysienia.
Większe znaczenie ma utrzymująca się zmiana w porównaniu z własną normą, zwłaszcza jeśli towarzyszą jej poszerzanie przedziałka, widoczne przerzedzenie lub stopniowe zmniejszanie objętości fryzury. Trzeba też odróżnić wypadanie całych włosów od łamliwości. Krótkie fragmenty łodyg, które odrywają się podczas rozczesywania, mogą wynikać z uszkodzeń mechanicznych lub chemicznych, a nie z zaburzenia faz wzrostowych.
Co może zaburzać cykl wzrostu włosa?
Na cykl włosowy oddziałują czynniki genetyczne, hormonalne, ogólny stan zdrowia i niektóre leki. Silne obciążenia organizmu, takie jak choroba przebiegająca z wysoką gorączką, operacja, poród lub znaczna utrata masy ciała, mogą sprawić, że większa niż zwykle liczba mieszków wcześniej zakończy anagen. W efekcie po pewnym czasie pojawia się zwiększone wypadanie włosów.
Taki obraz jest typowy dla łysienia telogenowego, w którym charakterystyczne jest opóźnienie między czynnikiem wyzwalającym a zauważalnym wypadaniem. Objawy często występują po 2-4 miesiącach, chociaż indywidualny przebieg może być inny. Gdy czynnik wyzwalający ustępuje, u wielu osób wypadanie stopniowo słabnie, a gęstość włosów wraca w ciągu około 6-9 miesięcy. Jeśli czynnik wyzwalający się utrzymuje, wypadanie może trwać dłużej, a poprawy nie można zagwarantować bez właściwego rozpoznania przyczyny.
Inaczej przebiega łysienie anagenowe (anagen effluvium), związane z gwałtownym zaburzeniem powstawania łodygi w fazie aktywnego wzrostu, na przykład podczas niektórych terapii przeciwnowotworowych. Jeszcze inny mechanizm występuje w łysieniu androgenowym, w którym znaczenie ma miniaturyzacja mieszków. Rozróżnienie tych sytuacji jest ważne, ponieważ wymagają odmiennego podejścia diagnostycznego i leczniczego.
Przeczytaj również: Łysienie telogenowe a dieta – jakie znaczenie mają czynniki żywieniowe? oraz Wypadanie włosów po odchudzaniu – przyczyny i postępowanie
Czy dieta, suplementy i pielęgnacja wpływają na fazy wzrostu włosa?
Komórki mieszków włosowych potrzebują energii i składników odżywczych do prawidłowego funkcjonowania. Długotrwałe niedożywienie, poważny deficyt energetyczny, niewystarczająca podaż białka lub wybrane niedobory mogą sprzyjać zaburzeniom cyklu włosowego. Nie oznacza to jednak, że przyczyną każdego nasilonego wypadania są niedobory ani że przyjmowanie dodatkowych witamin samo przywraca prawidłowy anagen.
Zróżnicowana dieta powinna pokrywać indywidualne zapotrzebowanie na energię, białko, witaminy i składniki mineralne. Suplementację warto rozważać zgodnie z zaleceniami żywieniowymi lub po rozpoznaniu konkretnych wskazań. Brakuje dowodów, że suplementy przyjmowane bez stwierdzonego niedoboru wydłużają anagen lub przyspieszają wzrost włosów. Nadmierna podaż niektórych składników, na przykład selenu czy witaminy A, może wręcz nasilać wypadanie.
Pielęgnacja dotyczy przede wszystkim skóry głowy i widocznej łodygi włosa. Delikatne mycie, odpowiednia odżywka i ograniczanie intensywnej stylizacji mogą pomagać zmniejszać uszkodzenia mechaniczne, lecz same w sobie nie przestawiają mieszka z telogenu do anagenu. Podobnie podcinanie końcówek nie wydłuża anagenu ani nie wpływa bezpośrednio na czas trwania pozostałych faz, ponieważ dotyczy części łodygi znajdującej się poza skórą.
Przeczytaj również: Dieta na zdrowe włosy – co jeść i jakie składniki są ważne?
Jak dermatolog ocenia nadmierne wypadanie włosów?
Konsultacja dermatologiczna jest wskazana, jeśli nasilone wypadanie utrzymuje się, postępuje przerzedzenie włosów lub pojawiają się ograniczone ogniska ich utraty. Szczególnie ważna jest szybka ocena, gdy występują ból, zaczerwienienie, stan zapalny albo inne niepokojące zmiany skóry głowy. Niektóre choroby mogą prowadzić do trwałego uszkodzenia mieszków, dlatego nie należy przypisywać wszystkich objawów naturalnej wymianie włosów.
Lekarz ocenia charakter utraty włosów, stan skóry głowy, przebyte choroby, stosowane leki oraz ewentualne zmiany masy ciała. Pomocna bywa trichoskopia, czyli nieinwazyjna ocena skóry głowy i włosów w powiększeniu. Umożliwia ona analizę m.in. ujść mieszków, średnicy łodyg i charakterystycznych cech różnych postaci łysienia. Rutynowa trichoskopia nie mierzy jednak bezpośrednio odsetka włosów w anagenie i telogenie.
W wybranych przypadkach dermatolog może wykorzystać trichogram, czyli mikroskopową ocenę włosów wyrwanych z wybranych okolic skóry głowy, która pozwala określić odsetek włosów w anagenie i telogenie. Inną metodą jest fototrichogram, w którym analizuje się obrazy określonego obszaru skóry głowy w odstępie czasu. Zakres badań powinien wynikać z obrazu klinicznego. Również badania laboratoryjne dobiera się indywidualnie, zamiast wykonywać jeden obowiązkowy pakiet u wszystkich osób z problemem wypadania włosów.
Źródła i literatura
- Badzian A., aktualizacja Wiercińska M. Wypadanie włosów, budowa włosa. Jakie są przyczyny i sposoby, jakie choroby powodują wypadanie włosów? Medycyna Praktyczna dla Pacjentów.
- Chang F.-L.C. https://dermnetnz.org/topics/hair-shedding DermNet, 2019.
- Hair loss. Informacje o przyczynach i diagnostyce utraty włosów. https://pro.dermnetnz.org/topics/hair-loss
- Martel J.L., Miao J.H., Badri T., Fakoya A.O. Anatomy, Hair Follicle. StatPearls, aktualizacja 22 czerwca 2024 r. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470321/
- Higgins C.A., Westgate G.E., Jahoda C.A.B. From telogen to exogen: mechanisms underlying formation and subsequent loss of the hair club fiber. Journal of Investigative Dermatology, 2009;129:2100-2108. doi:10.1038/jid.2009.66 https://doi.org/10.1038/jid.2009.66.
- Geyfman M., Plikus M.V., Treffeisen E., Andersen B., Paus R. Resting no more: re-defining telogen, the maintenance stage of the hair growth cycle. Biological Reviews, 2015;90(4):1179-1196. doi:10.1111/brv.12151. https://doi.org/10.1111/brv.12151
- Rebora A., Guarrera M. A new phase of the hair cycle? Dermatology, 2002. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12218222/
- Telogen effluvium. Przyczyny i przebieg łysienia telogenowego. https://dermnetnz.org/topics/telogen-effluvium
- American Academy of Dermatology. Do you have hair loss or hair shedding? https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/insider/shedding
- Guo E.L., Katta R. Diet and hair loss: effects of nutrient deficiency and supplement use. Dermatology Practical & Conceptual, 2017;7(1):1-10. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5315033/ doi:10.5826/dpc.0701a01.
Treści zawarte w artykule mają charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowią indywidualnej porady medycznej i nie zastępują konsultacji z lekarzem, w szczególności z dermatologiem. W przypadku nasilonego lub utrzymującego się wypadania włosów, przerzedzenia albo zmian skóry głowy należy skonsultować się z lekarzem.